بسم الله الرحمن الرحیم
اشکال و در واقع انتقادی مطرح میشود -خصوصا در ارتباط با صندوقهای خانگی- که چرا به بانکها اعتراضی نمیکنید که سودهای آنچنانی میدهند ولی به صندوقهای خانگی که سودی نمیدهند ایراد میگیرید؟!!
اولا ما هرگز چنین کاری نکردیم و هر آنچه گفتیم و خواهیم گفت، از قرآن و عترت و فتاوای مراجع معظم تقلید میگوییم نه از پیش خود؛ دوما اینکه واقعا جای نگرانی و تأسف است که کسی دسترسی برای یادگیری مسائل شرعی داشته باشد ولی کوتاهی کند و این کوتاهی کردن شرعا هم اشکال دارد، یعنی مسائلی که انسان در زندگی روزمره خود به آن نیاز دارد را واجب است یاد بگیرد، مثلا در بحث وضو و نماز که هر روز باید انجام دهیم، باید احکام مربوط به آنها را یاد بگیریم یا کسی که در بازار است و اهل داد و ستد و معامله است باید احکام مربوط به معامله را بداند؛ این واجب است.
اما درباره انتقادی که مطرح شد ابتداءً عرض کنم که قبلا در بحث بررسی صندوقهای خانگی توضیح دادیم ولی ظاهرا بعضی متوجه نشدند و باز هم اشکال کردند! چنانکه قبلا عرض کردیم ما نه تمام کارهای بانکها را تایید کردیم و نه تمام صندوقهای خانگی را مردود! این را دقت کنید! آنچه ما تایید میکنیم بر اساس فتاوای مراجع معظم تقلید، آن معامله و داد و ستدی است که بر اساس عقود شرعی باشد، چه طرف ما یک ماهیت حقوقی داشته باشد مثل بانک و چه ماهیت حقیقی داشته باشد مثل یک شخص مورد اعتماد؛ فرقی ندارد! یعنی اگر بر اساس عقود شرعی عمل کنیم لازم نیست حتما طرف ما بانک باشد بلکه میشود از دوستی یا آشنائی بر اساس قراردادهای شرعی پولی گرفت و سودی هم داد مثل کاری که بانک انجام میدهد با این تفاوت که دردسرهای فراوان مراجعه به بانک و پیگیریهای دیگرش را ندارد، و دوستان متعددی داریم که این کار را انجام میدهند بدون اینکه سراغ گرفتاری و دردسرهای بانکها بروند؛ دقت کنید که عرض کردیم بر اساس عقود شرعی.
در ادامه چند مورد از عقود شرعی را مختصرا اشاره میکنیم جهت اطلاع و آشنایی شما و توضیحات و شرایط کامل آنها را خودتان بروید و مطالعه کنید؛
۱- مزارعه: مزارعه را اول عرض کنم که همه میدانیم و یا تجربه کردیم اگرچه شاید تمام احکام آن را ندانیم؛ مزارعه که یکی از عقود شرعی است آن است که کسی که زمین کشاورزی دارد، زمینش را در اختیار کشاورز قرار میدهد تا او کشاورزی کند و به صورت نصفی یا ثلثی یا امثال اینها، سهم صاحب زمین را از محصول برداشت شده که -در منطقهی ما- معمولا گندم، جو یا برنج (شلتوک) است بدهد! این یکی از عقود شرعی است که رایج است.
البته در طرحهای بزرگ کاشت خیار، هندوانه و …، معمولا کشاورز، زمین را اجاره میکند و پول اجاره را به صاحب زمین میدهد؛ شاید بگویید اینها چه فرقی دارند؟ پاسخ آن است که در مزارعه شما نمیتوانید پول یا چیز دیگری به صاحب زمین بدهید بلکه باید درصدی از همان محصول که از زمین برداشت کردید را به صاحب زمین بدهید مثلا نصف یا ثلث محصول را.
نکته: این عقد شرعی در بانکها استفاده نمیشود و آن را از این جهت ذکر کردیم که روشن شود عقود شرعی متعددی در دین داریم که میشود بر اساس آنها عمل کرد و خیلی از مشکلات را به راحتی حل کنیم.
۲- شرکت: در این معامله دو یا چند نفر با هم قرارداد میبندند که با مال مشترک خودشان، معامله کنند و در سود و زیان شریک باشند و این یکی از قراردادهایی است که بانکها بر اساس آن وام میدهند و به اسم وام مشارکت گاهی در تبلیغات از آن یاد میشود؛ در این وام، بانک مثلا نصف پول خرید خانه را به شما میدهد که با پول شما جمع شده و شما از طرف خودتان اصالتا و از طرف بانک وکالتاً یک خانه میخرید؛ خب بخشی از این خانه که با پول بانک خریده شد متعلق به بانک است، حالا بانک وکالهً و معاملهً خانه را به شما به صورت قسطی میفروشد و بر اساس کارشناسیها و آمارها، نرخ تورم را محاسبه میکند و شما چیزی بیشتر از وامی که گرفتید میپردازید همچون معاملات نقد و نسیه که رایج است؛ مثلا خرید و فروش خودرو، خودرو را ۵۰ میلیون تومان به نقد میفروشند و ۵۳ میلیون تومان به نسیه؛ یا در لوازم خانگی و … و این سه میلیون تومانی که تفاوت دارد به خاطر نسیه بودن است که باعث تأخیر در پرداخت میشود و در زمان تسویه، قیمت وسیلهی خریداری شده معمولا به خاطر تورم یا مسائل دیگر بالاتر از زمانی که وسیله را خریدیم میشود؛ در قرارداد مشارکت بانک، ما در واقع خانه را به قیمت روز از بانک خریداری میکنیم و این موجب افزایش قیمت میشود که در اصلاح بانکی به آن سودِ وام گفته میشود.
۳- مضاربه: این قرارداد هم -که زیاد در بانکها استفاده میشود و معمولا به اسم وام اشتغال زایی از آن یاد میشود- برای شروع و یا رونق کسب و کار پرداخت میشود؛ در این معامله دو نفر با هم قرارداد میبندند که یکی از آنها به دیگری پول میدهد که با آن معامله و کسب و کاری راه بیندازد و از سودی که حاصل میشود، درصدی را به صاحب پول بدهد؛ این عقد شرعی بسیار موثر در حل مشکلات است که غالبا از آن غافلیم و میرویم سراغ قرضالحسنه، و بسیار مشاهده میشود که برخی که برای رونق کار یا حتی شروع به کار و راهاندازی یک مغازه نیاز به پول دارند و میروند سراغ قرض و کسی هم به آنها قرض نمیدهد یا اگر میدهد با سود میدهد و چیزی بیشتر از انسان میگیرد که ربا و حرام و جنگ با خداست، طرف هم بانک باشد یا شخص حقیقی تفاوتی ندارد در حالی که میشود با عقد مضاربه، پول گرفته و کار کرد و سود به دست آمده را بین خود و صاحب پول تقسیم کرد و اشکالی هم ندارد.
نکته: شاید بگویید خب با قرض هم همین کار را انجام میدهیم چه اشکالی دارد؟! دقت کنید هر چیزی معنایی دارد، قانون و شرایطی دارد؛ مضاربه احکام و شرایط خودش را دارد که با قرض متفاوت است؛ شما قرار مضاربه بگذارید و پول را به عنوان مضاربه بگیرید نه قرض البته با تمام شرایطش؛ یعنی بگویید پول را برای کار کردن میگیرم و کار هم کار حلالی باشد، و مشخص کنید که ۱۰ درصد یا ۲۰درصد یا بیشتر، از سود به دست آمده را به صاحب پول میدهید، واقعا هم با پول کار کنید نه بروید و چیزی بخرید که برای معامله کردن نیست و … اگر اینها را مشخص کنید، میشود مضاربه، ولی اگر اینها را مشخص نکنید مضاربه صحیح نیست و میشود قرض که نمیتوانید در برابر آن سودی بدهید حتی اگر آن سود، شرط چیز معنوی باشد.
این سه مورد بود که ما ذکر کردیم و موارد دیگری نیز وجود دارد همچون جعاله، وکالت -که این هم بسیار مورد استفاده قرار میگیرد در بانکها- و سایر عقود که خود بروید و مطالعه کنید و البته احکام و شرایط کامل همین سه موردی که ما ذکر کردیم را هم مطالعه کنید چون ما مختصرا توضیحی بیان کردیم و در صدد بیان احکام اینها نبودیم.
صندوقهای خانگی هم مادامی که بر اساس مجوزها و عقود شرعی کار نکنند و مثلا قرض (پیش پرداخت) بگیرند تا قرض بدهند کارشان اشکال دارد و دادن و گرفتن چنین پولی با شرط گرفتن قرض، ربوی است و اشکال دارد ولی اگر بر اساس عقود شرعی عمل کنند و کارشان صحیح باشد همچون دو مورد از صندوقهای خانگی که در بحث بررسی صندوقهای خانگی اشاره کردیم، کسی به آنها اشکالی نمیگیرد.
اگر ما از احکام شرعی اطلاع داشته باشیم و درست به آنها عمل کنیم بسیاری از گرفتاریهای مادی و معنوی ما حل میشود ولی متاسفانه چون آگاهی کافی نداریم و یا از پیش خود فکر میکنیم که همه چیز را میدانیم و خودمان برای خودمان فتوا میدهیم -که گناه بسیار بزرگی است-، گرفتار چه مشکلاتی که نمیشویم.
امیدواریم که با تحقیق و دقت عمل، و اجرای دستورات شرعی، زندگی مناسبی برای خود و جامعهی اطرافمان فراهم کنیم.
