بسم الله الرحمن الرحیم
درباره وام های خانگی و برخی شرکتهای بازاریابی شبکهای سوال شد که نکاتی را به اختصار عرض میکنم؛ مقدمهً این را عرض کنم که باید بدانیم احکام اسلامی مبتنی بر مصالح انسان و جامعهی انسانی بوده و باید پایبند به آنها باشیم حتی اگر از دلیل واقعی آن حکم بی اطلاع باشیم و منظور از دلیل هم این نیست که آیا فلان کار واجب است یا حرام! این را باید بدانیم و زحمتی بس بزرگ است که بر دوش فقهای بزرگوار است، منظور از دلیل که گفتیم این است که چرا خداوند فلان کار را واجب کرد یا حرام کرد! یعنی اگر فلسفهی وجوب با حرمت را ندانیم دلیل نمیشود که خلاف آن عمل کننم مثلا از آنجا که روشن است نماز واجب است، اما دلیل و فلسفهی صد درصدی آن را اگر ندانستیم، دلیل نمیشود که نماز نخوانیم و از حکم خداوند حکیم تخلف کنیم؛ لذا باید تابع حکم شرع و بعد از آن تابع قانون رسمی کشور باشیم.
درباره وامهای بانکها و صندوقهای خانگی ابتدا چند نکته عرض کنم تا مطلب مقداری روشن بشود؛
اول: مقایسهی صندوقها با بانکها اولا یک قیاس جاهلانهایست؛ کدام منطق صحیحی میپذیرد که اگر کسی دزدی کرد پس ما هم میتوانیم دزدی کنیم؟ یا اگر کسی از بیت المال دزدی کرد ما هم میتوانیم از مغازه دزدی کنیم؟! این منطق غلطی است که انسان تحصیل کرده حتی تحصیل نکرده هم آن را میداند و انسان متدیّن نباید گرفتار آن شود! دوما کسی تمام کار بانکها را تایید نکرده و نمیکند؛ به این دقت کنید و تحقیق کنید؛ قانونی بر اساس عقود اسلامی نوشته شد و فتوای همهی مراجع این است که اگر بر اساس عقود اسلامی باشد اشکالی ندارد؛ لذا بی جهت و از روی جهل فتوایی را به مراجع نسبت ندهید! یک جستجویی در اخبار یکی دو سال اخیر کنید ببینید چندین بار مراجع تقلید نسبت به وامها و دیرکرد و جریمهی آنها هشدار دادند که ربوی هستند!؟ همین وام یک میلیونی یارانه بگیران را که همه دیدید مراجع اعلان کردند که سودش اشکال دارد چون تحت هیچ یک از عقود اسلامی قرار نمیگیرد و دولت آن را بدون سود به مردم داد! این مطلب مهمی است،بنابراین اگر -خدای ناکرده- وام ربویای گرفتیم، آن را بی جهت توجیه نکنیم، جنگ با خدا هیچ توجیهی ندارد.
دوم: اینکه از وامهای مضاربهای صحبت شد، اولا اگر بانکها مطابق قانون بانکداری بدون ربا عمل کنند، وام آنها ربوی نمیشود ولی برخی از مسئولان بانکها بدون توجه به قانون، عمل میکنند و مشتریان هم آگاهی به مسائل شرعی وام ندارند، در نتیجه وام آنها ربوی و حرام میشود. دوما مشکل از مردم هم هست! مثلا در منطقهی خود ما چه وامهایی که جهت اشتغال داده شد تا مردم مشغول شوند و از درآمدشان درصدی را به بانک دهند که همه را صرف خرید لباس و یخچال و زمین و چه و چه کردند! خب وقتی وام مضاربهای یا هر وامی که بر اساس قراردادی شرعی گرفته میشود ما آن را در جای دیگری مصرف میکنیم اولا این کار ما اشکال دارد! دوما وقتی درآمدی نیست که بر اساس قانون و عقود شرعی، سود وام را بدهیم، در عوض باید با پول دیگری بدهیم که نباید بدهیم، بعد هم میاندازیم گردن بانک! و این واقعا بی انصافی است! البته نمیخواهم بانک را تبرئه کنم و بگویم هیچ مشکلی از آن طرف نیست که هست و گفته شد و باز هم گفته خواهد شد تا زمانی که تماما اصلاح شوند ولی باید انصاف هم بدهیم که ۱۰۰ درصد تقصیرات متوجه بانک نیست که ما گرفتار بازپرداخت چند برابری وام میشویم.
سوم: بحث تغییر نیت را مطرح کردید، تغییر نیت که ظاهرا با تمسخر به مراجع نسبت داده شد هم اولا تمسخر گناه کبیرهایست که به راحتی بخشیده نمیشود حتی اگر کسی چون پیامبر اسلام شفاعت کند؛ و دوما اشتباه از شما و جهل ماست! احادیث اسلامی و احکام شرعی را مطالعه کنید تا جایگاه قصد و نیتِ واقعی انسان را بدانید؛ روزه را مثال بزنم، که یکی از واجبات و ارکان دین اسلام است؛ اگر در طول روز که روزه هستید، نیت کنید که دیگر روزه نباشید و روزه را ادامه ندهید، روزه شما باطل میشود حتی اگر تا شب چیزی نخورید و چیزی نیاشامید و کلا هیچ کدام مبطِلات روزه را انجام ندهید! این اثر قصد و نیت انسان است؛ اگر قصد و نیت انسان حالت واقعی داشته باشد مثل روزه بودن یا روزه نبودن که هر دو قابل انجامند، آن وقت جایگاه اصلی در هر عملی را به خود اختصاص میدهد، اولین رکن از ارکان نماز نیت است که اگر نباشد، نماز باطل است! اگر شما جایگاه نیت در اعمال انسان را نمیدانید، نباید درباره آن قضاوتی کنید تا چه رسد به تمسخر و …! دین اسلام اصول و قواعدی دارد که ما طبق آن عمل میکنیم نه آنچه هوای نفس و دلمان بخواهد! پس نیت اگر حالت واقعی دیگری داشته باشد قطعا میتواند در حکم شرعی تاثیر داشته باشد مثل روزه که مثال زدیم.(نمونههای بسیارش را میتوانید تحقیق کنید و ببینید).
اما حکم شرعی صندوقهای خانگی چیست؟ برای روشن شدن این مطلب ابتدا چند مصداق برای این صندوقها که در منطقهی ما رایج است بیان و حکم شرعی آنها را عرض کنم؛
یک: عدهای جمع میشود و صندوقی تشکیل میدهند که مثلا هر نفر هر ماه ۱۰۰ هزارتومان میدهد و پولهای جمع شده را با قرعهکشی به یکی از اعضا میدهند و این کار ادامه دارد تا همه این پول را بگیرند و کسانی که گرفتند به صورت ماهانه پس دهند.
این نوع صندوق که در تعداد ۱۰ یا ۲۰ نفره یا کمتر یا بیشتر انجام میشود و پرداختی آنها به صورت دورهای بین خودشان دست به دست میشود اشکال شرعی ندارد البته باید قرعه کشی هر ماه، در همان ماه و بعد از جمع آوری پولها انجام شود؛ پس مثلا اگر از ابتدا قرعه کشی شود و مشخص شود که این ماه فلانی، ماه بعد فلانی و … وام را دریافت میکنند، درست نیست و باید احتیاط کرد یعنی قرعه کشی را در هر ماه، بعد از جمع آوری پولها انجام داد.
دو: عدهای صندوقی خانگی یا غیر خانگی (مثلا صندوق مسجد یا محله یا طایفه) تشکیل داده و از اعضا، به صورت ماهانه مبلغی را دریافت میکنند که در حساب صندوق واریز میشود تا حساب صندوق پُر باشد و صندوق به اصطلاح تقویت شود، و بعدًا -مثلا وقتی کسی به مشکلی خورد یا نیاز به وام داشت- درخواست وام داده و صندوق مبلغی را به او وام میدهد و وام را طی اقساطی که جدای از پرداختی ماهیانه اوست، در چند ماه یا سال از او گرفته و به حساب صندوق بر میگردد.
این هم مشکلی ندارد بشرط اینکه پولی که ما میدهیم به شرط قرض (وام) ندهیم، بلکه به قصد پُر بودن حساب صندوق و پرداخت شارژ ماهیانه خودمان که به اصلاح حق عضویت و تقویت صندوق است، پول را میدهیم و بعدا اگر نیاز داشتیم وام بگیریم اگر هم نیاز نداشتیم وام نمیگیریم؛ (دقت کنید که در این صندوقها هر کسی عضو میشود برای گرفتن وام عضو نمیشود بلکه عضو میشود تا چنانچه خود یا عضو دیگری به کاری برخورد کرد که نیاز به وام داشته باشد مثل ازدواج خود یا فرزندش، اگر صندوق اعتبار داشت وام بگیرد.) یعنی اختیار با شماست که وام بگیرید یا نه که آن هم -در برخی صندوقها بررسی میشود که واقعا به وام نیاز دارید یا نه و اگر نیاز نداشتید به شما وام نمیدهند و این یعنی کار صندوق قرض به شرط قرض نیست، فقط میماند قصد شما که عضو هستید؛ بله بعضی از همین صندوقها هستند که سقف مشخص میکنند، مثلا میگویند: پرداختی هر کس به صندوق، یک میلیون تومان شد صندوق دو میلیون تومان به حساب او وام واریز میکند! یعنی درخواست وام ندارد که شما بگوید وام میخواهم، سقف که معین شد، واریزی شما آگر به آن حد رسید خودشان وام برای شما واریز میکنند! این را باید احتیاط کرد و به این روش عمل نکرد.
سه: عدهای صندوقی خانگی تشکیل داده و چنانچه کسی عضو آن صندوق شود و مبلغی را به صندوق پرداخت کند، صندوق متناسب با آن مبلغ، به او وام میدهد و وام را طی اقساطی در چند ماه یا سال از او پس میگیرد.
این مورد سومی که مثل مورد اولی نیست قطعا، اگر مثل دومی باشد که حکم آن بیان شد و هر آنچه استفتاء، ما شندیدیم که از دفاتر مراجع شد، مصداق دومی بود که برای صندوقها عرض کردیم و به همین جهت بود که برخی دفاتر گفتند شما قصدتان را تغییر دهید مثلا به قصد تقویت صندوق پول بدهید و بعدا اگر خواستید درخواست وام بدهید که قبلا توضیح دادیم اما این نوع صندوق سومی که گفتیم واقعا با صندوق دومی هم فرق دارد! یعنی ما پول را فقط و فقط به قصد گرفتن وام پرداخت میکنیم نه چیز دیگری! بلی اگر مثل مورد دوم پول را بدهیم و صندوق را تقویت کنیم و مثلا ماهیانه هم پرداختی داشته باشیم و بعدا درخواست وام کنیم و آنها بر اساس مقررات صندوق به ما وام بدهند اشکالی ندارد ولی آیا واقعا این صندوقهایی که به نام فلان آقا یا فلان خانم شناخته شده و درباره آنها سوال کردید اینطورند؟؟ آیا واقعا کسی هست که پولش را به این صندوقها بدهد بدون قصد وام و بگوید اگر بعدا وام خواستم، خودم مراجعه میکنم؟؟ قطعا اینطور نبوده و نیست یعنی ما که پیدا نکردیم! فقط یک بار پول میدهید که وام بدهند! بنابراین این نوع از صندوقها کلا جای تامّل دارند یعنی اینکه اولا صندوق نیستند بلکه یک نوع دلالی و یک شخص است به نام فلان آقا یا خانم که از شما مبلغی میگیرد و بعدا چند برابر آن را به شما میدهد یعنی مثل صندوقی که در مورد دوم گفتیم نیستند که شما هر ماه حق عضویت بدهید و یا اگر بعدا خواستید وام بگیرید و اگر نخواستید وام نگیرید یا مثل برخی بانکها نیستند که پول شما را به عنوان یک وثیقه بلوکه میکنند و دیگر از شما ضامن نمیخواهند یا مثل برخی دیگر از بانکها نیستند که پول شما را به وکالت از شما -نه قرض- در تجارتی استفاده میکنند و سودی از پول خودتان را هم به حسابتان واریز میکنند و شما در واقع سپرده گذاری میکنید، بلکه به این صندوقها پول را برای گرفتن وام میدهید و بعدا وام میگیرید و اگر وام ندهند پول را پس میگیرید یا آنها پول را میبرند برای خودشان -چیزی که میبینیم اتفاق افتاده است- و دوما شما پولی که میدهید را به خاطر این که به شما وام بدهند، میدهید حالا اسمش را پیش پرداخت بگذارید یا قرض یا هرچیز دیگری تفاوتی نمیکند و عملا جایی برای تغییر نیت و قصد شما وجود ندارد مثل آنچه در مورد صندوق دومی گفتیم که به قصد شارژ بودن حساب صندوق، پول میدهید چه وام بگیرید چه نگیرید، یا مثل بانک که قصدتان را میتوانید سپرده گذاری قرار دهید و بعدا هم اگر وام به شما ندادند مشکلی نداشته باشید ولی در این صندوقها همچین قصدی به صورت واقعی، شدنی نیست؛ لذا باید حداکثر احتیاط را در این مورد داشت چرا که اولا واقعا قرض به شرط قرض است که همان ربا میشود و حرام است و دوم اینکه -با هر چه شما بخواهید این صندوقها را توجیه کنید- حداقل مشکوک هستند و شبهه ناک، که لقمه شبهه ناک هم دست کمی از لقمه حرام ندارد.
و این نوع از صندوقها با صِرف یک مجوز گرفتن و یک تبلیغی کردن و امثال این کارها درست نمیشود! این را خیلی دقت کنید و مراقب باشید با صِرف یک مجوز، فریب نخورید و گرفتار ربا که جنگ با خدا نشوید! تا زمانی که در عمل -نه در گفتار و تبلیغات- بر اساس عقود اسلامی کار نکنند، همچنان کارشان اشکال دارد و نباید با آنها همراه شد حتی اگر مجوز قانونی هم گرفته باشند چنانکه بانکها هم اگر از عقود اسلامی تخلف کنند و وام ربوی بدهند، وام گرفتن از آنها اشکال دارد. اساس و ملاک، عمل صحیح بر طبق موازین شرعی است.
