آیا روح و روان دو مقوله هستند؟
بسمه تعالی
در بحث روح و روان بحث فراوان است و ظرافت‌هایی دارد که گاه بیان مطلب را سخت می‌کند و چه بسا به همین جهت است که عموم مردم روح را همان روان می‌دانند در حالی که این دو با هم تفاوت دارند، جهت روشن شدن بیشتر مطلب، چند نکته کوتاه عرض می‌شود امید است مفید باشد.
- انسان که اساس خلقت را به نام خود گرفته است دارای قوای معنوی متعددی است جدای از جسم و بدن که از آن گاه تعبیر به روح، گاه به نفس، گاهی حیات و گاهی نیز روان گفته می‌شود که با تامل در آیات و روایات شاید بشود میان آنها تمایز قایل شد و آنها را از هم جدا کرد اگرچه گاه در یک معنا به کار رفته‌اند.
در روایتی از حضرت امیرالمؤمنین امام على علیه السلام نقل شده است: «در آدمى چهار نفس است: نفس نامى نباتى، نفس حسى حیوانى، نفس ناطقه قدسى و …»[1] که نفس “حسی حیوانی” در حقیقت چیزی معادل روان است و نفس ناطقه قدسی همان روح انسان است. لذا می‌توان گفت که روح و روان دو عنصر وجودی متفاوتند که در وجود آدمی به ودیعت گذاشته شده‌اند که یکی وابسته به حس و عمل آدمی است و دیگری این چنین وابستگی‌ای را ندارد.
- برخی فرهیختگان بر این باورند که علم روانشناسی -در همان معنای اروپایی آن- در ابتدا با انکار روح آدمی آغاز شد که در آن انسان را صرفا مادی و جسم می‌دانستند ولی بعد از آن که در تقابل مادی و معنوی جسم و روح گرفتار آمدند و توان درمان فیزیکی بعضی ناملایمات و بیمارهای انسان را نداشتند ناچار معرف شدند انسان بعدی غیر مادی دارد ولی روح الهی نیست بلکه نفس یا همان روان است و مدتی پس از آن فعالیت‌های جدی با تاسیس آزمایشگاه و مجلات در این زمینه توسط امثال “وونت” در دنیای غرب رسمیت یافت و حال آنکه این حقیقتی است که بسیار پیش‌تر در معارف دینی به آن تصریح شده و جایگاه و نحوه تعامل با آن ذکر شده است.
- اگر چه اموری چون خشم و غضب و غم و … از عوارض و ویژگی‌های نفس آدمی است و اینگونه امور از ساحت روح دور است لکن امروزه به جهت عدم تشخیص صحیح معنای روح و روان، اینگونه امور را در کنار مسائل مربوط به روح مطرح کرده و به غلط مشهور به همه آن روان گفته می‌شود چنانکه گاه ممکن است به آنها امور روحانی گفته شود.
نکته پایانی اینکه اهل معرفت انسان را موجودی می‌دانند که دارای مراتب مختلفی است که مرتبه‌ی دوم آن را نفس و مرتبه‌ی پنجم آن را روح و میان این دو دو مرحله و دو رتبه فاصله است و اینها یکی نیستند لکن چون همه‌ی اینها در یک موجود به نام انسان جمع شدند گاهی در تشخیص آنها اشتباه می‌شود./16مهر1405
[1]. دانشنامه امام علی، جلد ۱، صفحه ۶۹۵
