سوال من درباره قضا و قدر الهی است، لطفا برام توضیح دهید.
پاسخ: بسم الله الرحمن الرحیم
قضا: یعنی امر قطعی و ثابت.
قدر: یعنی امر غیر قطعی و غیر ثابت.
در نظام آفرینش الهی سنت بر این است که امور به روال عادی و در چارچوب قاعده علت و معلول یا سبب و مسبب انجام شود و در این چارچوب خداوند حکیم امور خلایق را مُقدّر میکند -که مشهور است در شب قدر مقدّرات یکساله تعیین میشوند؛ در واقع خدا امور عالم را برنامه ریزی میکند و موجودات بر اساس آن برنامه ریزی عمل میکند-؛ این برنامه که شامل تقدیرات مختلف است بعض امور قطعی هم دارد که قضای الهی بوده و نیز هر تقدیری که عملی شود چون قطعی و عَملی شده است ملحق به قضا میشود. این بیانی ساده از قضا و قدر است.
در این میان انسان جایگاه ویژهای دارد زیرا امانتِ اختیار را به عهده پذیرفت به همین جهت است که غالبا مقدّرات را به انسان نسبت داده و غیر انسان را عرفاً به عالم تکوین مرتبط میدانند.
نقل است امیرالمؤمنین امام علی علیه السلام کنار ديواری نشسته بود؛ متوجه شد كه ديوار شكسته است و ممكن است فرو ريزد؛ فوراً برخاست و از آنجا دور شد.
مردی اعتراض كرد كه: از قضاء الهی میگريزی؟
حضرت در پاسخ او فرمود: «اَفِرُّ مِنْ قَضاءِ اللهِ اِلی قَدَرِهِ»(۱) (از قضاء الهی بسوی قدر الهی فرار میكنم.)
یعنی هر آنچه در عالم است تقدیر الهی است که برخی به نحو تکوین حتمی و قضا شده و برخی به فعل انسان لکن همان فعل اختیاری انسان نیز از مقدّرات است لذا امام علی علیه السلام فرمود: از قضا و امر حتمی خدا (که دیوار فرو بریزد و به من آسیب بزند یا نزند یا اصلا فرو نریزد زیرا تقدیر دیوار که از جامد است با عالم تکوین است) میگریزم به تقدیر الهی؛ یعنی تقدیر هم از خدا و به اراده خداست نه از انسان لکن انسان مخیر است از میان تقدیرات مختلف یکی را اختیار و انتخاب کند و همین تقدیرات نیز به اذن و اراده خداوند است.
لامپ را ببینید! تا جریان الکتریسیته در آن جاری نباشد نور نمیدهد؛ پس اگر چه نور از لامپ است نه از برق اما لامپ بدونِ برق، نور نمیدهد انسان نیز اگر چه خودش افعالش را انجام میدهد لکن بدون اذن و مشیّت الهی این امر ممکن نیست حال همین لامپ که از برق توان نور دادن را گرفته هر آنچه را بخواهد نمیتواند روشن کند و این امر تابع وجود مانع یا نبودن مانع است که این قاعده در انسان نیز جاری است.
۱. بحارالانوار، جلد۵، صفحه ۱۱۴
